از گرامافون تا پلتفرم‌های موسیقی؛ تاریخ انتشار آهنگ در ایران چگونه تغییر کرد؟
اولین آهنگ ایرانی چه زمانی ضبط شد؟ اولین خواننده‌ای که صدایش روی صفحه گرامافون ثبت شد چه کسی بود؟ موسیقی ایران چگونه از صفحه گرامافون به رادیو، کاست، CD، اینترنت و پلتفرم‌های موسیقی رسید؟
امروز انتشار یک آهنگ شاید فقط چند کلیک فاصله داشته باشد.
خواننده آهنگش را در استودیو ضبط می‌کند، کاور آن آماده می‌شود، فایل نهایی در اختیار تیم انتشار قرار می‌گیرد و اثر می‌تواند هم‌زمان در سایت‌ها، یوتیوب، شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های موسیقی و کانال‌هایی مانند نیو ترانه منتشر شود.
اما حدود ۱۲۰ سال پیش شرایط کاملاً متفاوت بود.
در آن زمان اگر خواننده‌ای می‌خواست صدایش برای دیگران باقی بماند، باید آن را روی صفحه گرامافون ضبط می‌کرد.
همین اتفاق، آغاز یکی از مهم‌ترین تغییرات تاریخ موسیقی ایران بود:
موسیقی برای اولین بار از یک اجرای زنده به یک اثر قابل ضبط، تکثیر و انتشار تبدیل شد.
آغاز ضبط موسیقی در ایران؛ گرامافون وارد می‌شود
پیش از ورود فناوری ضبط صدا، موسیقی در ایران به شکل اجرای زنده، آواز، تصنیف، مجالس و محافل موسیقی منتقل می‌شد.
ممکن بود یک خواننده بسیار مشهور باشد، اما صدای او فقط در حافظه شنوندگان باقی بماند.
با ورود فناوری ضبط صدا، این وضعیت تغییر کرد.
بر اساس منابع تاریخی، پیش از ضبط‌های رسمی، فونوگراف در دوره ناصرالدین‌شاه وارد ایران شده بود و برخی صداها به شکل خصوصی ضبط شدند؛ اما ضبط سازمان‌یافته موسیقی ایرانی با گرامافون در سال ۱۲۸۴ خورشیدی و در دوره مظفرالدین‌شاه آغاز شد.
در واقع، می‌توان سال ۱۲۸۴ خورشیدی را یکی از مهم‌ترین نقاط شروع تاریخ انتشار موسیقی ضبط‌شده در ایران دانست.
البته این به معنی آن نیست که «اولین آهنگ تاریخ ایران» در این سال ساخته شده است.
موسیقی و آواز هزاران سال قبل از گرامافون وجود داشته؛ اتفاق مهم سال ۱۲۸۴ این بود که امکان ضبط و انتشار صدای موسیقی ایرانی روی رسانه فیزیکی به وجود آمد.
اولین خواننده‌ای که صدایش ضبط شد چه کسی بود؟
اینجا باید کمی دقیق باشیم.
از نظر تاریخی نمی‌توان با اطمینان یک نفر را به عنوان اولین خواننده ایرانی تاریخ معرفی کرد؛ زیرا خوانندگی قرن‌ها قبل از اختراع دستگاه ضبط صدا وجود داشته است.
حتی در نخستین ضبط‌های گرامافونی نیز فقط یک خواننده وجود نداشت.
نام هنرمندان مختلفی در نخستین دوره ضبط موسیقی ایران دیده می‌شود. برای نمونه، جناب دماوندی از خوانندگانی است که صدایش در نخستین دوره ضبط موسیقی ایرانی در تهران، تفلیس، لندن و پاریس، در فاصله سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۵ میلادی، روی صفحه ثبت شد.
در همین دوره، نام استادان بزرگی مانند آقا حسینقلی، میرزا عبدالله، باقرخان و درویش‌خان نیز در تاریخ ضبط موسیقی ایران دیده می‌شود.
پس بهتر است به جای اینکه یک نفر را بدون سند کافی «اولین خواننده ایران» بنامیم، بگوییم:
نخستین خوانندگان و نوازندگان ایرانی در آغاز قرن بیستم وارد عصر ضبط صدا شدند.
۱۲۸۴؛ نخستین دوره ضبط موسیقی در تهران
در نخستین دوره ضبط، بخش زیادی از موسیقی ضبط‌شده مربوط به موسیقی درباری و دسته‌های موزیک سلطنتی بود.
اما این شرایط خیلی زود تغییر کرد.
بر اساس گزارش مؤسسه فرهنگی اکو، در فاصله سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۳ خورشیدی چند دوره ضبط موسیقی در تهران و خارج از ایران انجام شد؛ از جمله ضبط‌های تهران در ۱۲۸۴ و ۱۲۹۱ و ضبط‌هایی در پاریس، لندن و تفلیس.
به این ترتیب، صفحه گرامافون به تدریج از یک وسیله متعلق به طبقات خاص، به یک رسانه عمومی‌تر تبدیل شد.
ورود تصنیف و صدای خوانندگان به صفحات گرامافون
یکی از اتفاقات مهم در دوره بعدی ضبط، ورود گسترده‌تر تصنیف و آواز به صفحات بود.
در دوره ضبط تهران در سال ۱۲۹۱ خورشیدی، آثار تصنیف‌سازانی مانند عارف قزوینی و شیدا ضبط شدند و برای نخستین بار زنان نیز در این روند حضور پیدا کردند.
این اتفاق اهمیت زیادی داشت.
چون حالا یک تصنیف فقط در یک مجلس اجرا نمی‌شد؛ می‌توانست:
ضبط شود → روی صفحه قرار بگیرد → تکثیر شود → فروخته شود → در خانه‌ها شنیده شود.
این دقیقاً همان مفهومی است که امروز از آن با عنوان انتشار موسیقی یاد می‌کنیم؛ فقط رسانه تغییر کرده است.
قمرالملوک وزیری؛ ورود یک صدای زن به صنعت صفحه
یکی از مهم‌ترین نام‌های این دوره قمرالملوک وزیری است.
قمرالملوک وزیری نخستین زنی نبود که در ایران آواز خواند و همچنین نخستین صدای زن ضبط‌شده در تاریخ ایران نیز محسوب نمی‌شود؛ اما از نخستین زنان بسیار مهمی بود که آوازش به شکل صفحه گرامافون منتشر شد و به شهرت گسترده رسید.
او با همکاری مرتضی نی‌داوود و دیگر هنرمندان، آثار متعددی اجرا کرد و صدایش روی صفحات گرامافون منتشر شد.
بر اساس پژوهش ایران‌موزیکولوژی، قمر با پیشنهاد امیر جاهد و همراهی ارکستر، صفحاتی را برای شرکت پلی‌فون ضبط کرد و حدود دو ماه پس از ضبط و انتشار صفحات، آوازه صدای او در تهران گسترش پیدا کرد.
از آثار مشهور مرتبط با قمر می‌توان به مرغ سحر، آتش جاودان، امان از این دل که داد و نرگس مست اشاره کرد.
«مرغ سحر»؛ از صفحه تا نسل‌های بعد
یکی از نمونه‌های جذاب تاریخ انتشار موسیقی ایران، مرغ سحر است.
این اثر با شعر ملک‌الشعرای بهار و آهنگ مرتضی نی‌داوود شناخته می‌شود و بعدها توسط خوانندگان مختلف اجرا شد.
جالب اینکه اجرای اولیه مرغ سحر به قمر محدود نبود؛ منابع تاریخی ثبت کرده‌اند که این تصنیف در سال ۱۳۰۶ با صدای ملوک ضرابی اجرا شد و بعدها قمر نیز آن را اجرا کرد.
سال‌ها بعد، اجرای محمدرضا شجریان باعث شد مرغ سحر برای نسل‌های جدید نیز به یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار موسیقی ایران تبدیل شود.
این نمونه نشان می‌دهد که یک اثر موسیقایی می‌تواند از یک رسانه به رسانه‌ای دیگر منتقل شود و توسط نسل‌های مختلف دوباره شنیده شود.
سال ۱۳۰۶؛ موج جدید ضبط موسیقی
بعد از چند سال وقفه، در سال ۱۳۰۶ خورشیدی شرکت‌هایی مانند His Master's Voice و Polyphon و چند کمپانی دیگر دوباره برای ضبط آثار موسیقی به ایران آمدند.
این دوره نسبت به ضبط‌های اولیه گسترده‌تر بود و تعداد هنرمندان و تنوع آثار افزایش پیدا کرد.
صفحات موسیقی دیگر فقط یک وسیله لوکس نبودند.
موسیقی به هتل‌ها، رستوران‌ها، قهوه‌خانه‌ها و فضاهای عمومی راه پیدا کرد.
حتی روزنامه‌ها از پخش تازه‌ترین صفحات موسیقی ایرانی در قهوه‌خانه‌های تهران گزارش می‌دادند.
یعنی موسیقی برای نخستین بار به معنای واقعی کلمه داشت رسانه‌ای و عمومی می‌شد.
از صفحه گرامافون تا رادیو
بعد از گرامافون، یکی از بزرگ‌ترین اتفاقات تاریخ موسیقی ایران، رادیو بود.
رادیو یک تفاوت اساسی با صفحه داشت.
برای شنیدن یک صفحه، باید آن را خریداری می‌کردید؛ اما رادیو می‌توانست موسیقی را مستقیماً به خانه‌های مردم برساند.
خواننده دیگر فقط صاحب یک صفحه نبود؛ می‌توانست صدایش را از طریق یک شبکه رادیویی به تعداد بسیار زیادی از شنوندگان برساند.
این اتفاق باعث شد خواننده، آهنگساز، نوازنده و تنظیم‌کننده به تدریج وارد ساختار حرفه‌ای‌تری شوند.
تولد ستاره‌های موسیقی و عصر رادیو
با گسترش رادیو، نام خوانندگان بیشتری در سراسر ایران شناخته شد.
موسیقی دیگر فقط متعلق به سالن‌های اجرا یا صفحه‌های گرامافون نبود.
صدای خواننده می‌توانست هر روز از رادیو پخش شود و به بخش ثابتی از زندگی مردم تبدیل شود.
در این دوره، موسیقی دستگاهی، تصنیف، موسیقی ارکسترال و بعدها گونه‌های جدید موسیقی شهری رشد کردند.
رادیو به یکی از مهم‌ترین ابزارهای معرفی خوانندگان و آثار موسیقی تبدیل شد.
ورود موسیقی پاپ و تولد تک‌آهنگ‌های مدرن
با تغییر فضای موسیقی شهری ایران، موسیقی پاپ نیز به تدریج شکل گرفت.
یکی از نقاط مهم این تاریخ، ظهور ویگن است.
دانشنامه ایرانیکا درباره فعالیت‌های منوچهر بیبیان و شرکت آپولون رکوردز گزارش می‌دهد که در سال ۱۹۵۶ میلادی، بیبیان با ویگن آشنا شد و یکی از ترانه‌های او را روی صفحه ۴۵ دور منتشر کرد.
این اثر، «خدا نگهدار»، در ایرانیکا به عنوان نخستین ترانه پاپ فارسی تولیدشده معرفی شده است.
پس از آن، انتشار تک‌آهنگ‌های پاپ و صفحه‌های ۴۵ دور، مسیر تازه‌ای را در موسیقی ایران ایجاد کرد.
از اینجا به بعد، مفهوم خواننده پاپ، تک‌آهنگ و بازار تجاری موسیقی بسیار پررنگ‌تر شد.
از صفحه به نوار کاست
بعد از صفحه، نوار کاست یکی از بزرگ‌ترین تغییرات صنعت موسیقی بود.
کاست چند مزیت مهم داشت:
- قابل حمل بود.
- امکان ضبط مجدد داشت.
- تولید و تکثیر آن ساده‌تر بود.
- در خودرو قابل استفاده بود.
- انتشار آلبوم را ساده‌تر کرد.
به این ترتیب، موسیقی از صفحه‌های سنگین و نسبتاً محدود به یک رسانه کوچک و قابل حمل منتقل شد.
خواننده می‌توانست یک آلبوم منتشر کند و مخاطب آن را در خانه، خودرو یا هر مکان دیگری گوش دهد.
از کاست به CD
بعد از نوار کاست، CD وارد بازار شد.
کیفیت صدای دیجیتال، دوام بیشتر و قابلیت ذخیره‌سازی بهتر باعث شد CD به یکی از رسانه‌های مهم موسیقی تبدیل شود.
در این مرحله، صنعت موسیقی بیشتر به شکل امروزی خود نزدیک شد:
خواننده → استودیو → ضبط → میکس و مستر → طراحی کاور → تولید CD → توزیع → فروش
اما بزرگ‌ترین تغییر هنوز باقی مانده بود.
اینترنت.
اینترنت؛ وقتی موسیقی از رسانه فیزیکی جدا شد
با گسترش اینترنت، برای اولین بار موسیقی توانست بدون نیاز به یک رسانه فیزیکی منتشر شود.
دیگر لازم نبود یک آهنگ حتماً روی صفحه، کاست یا CD قرار بگیرد.
یک فایل صوتی می‌توانست روی یک سرور قرار بگیرد و از طریق اینترنت در اختیار مخاطب قرار گیرد.
وب‌سایت‌های موسیقی به وجود آمدند.
بعد وبلاگ‌ها و فروم‌ها فعال شدند.
و کم‌کم دانلود آهنگ به یکی از مهم‌ترین روش‌های مصرف موسیقی تبدیل شد.
این مرحله، آغاز موسیقی دیجیتال در ایران بود.
عصر سایت‌های موسیقی و دانلود آهنگ
در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، سایت‌های موسیقی نقش بسیار مهمی در انتشار آثار داشتند.
یک خواننده می‌توانست آهنگ جدید خود را منتشر کند و لینک دانلود آن در سایت‌های مختلف قرار بگیرد.
مخاطب دیگر لازم نبود CD بخرد.
کافی بود:
جست‌وجو کند → آهنگ را پیدا کند → دانلود کند → گوش دهد.
در همین دوره، عبارت‌هایی مانند:
دانلود آهنگ جدید، دانلود آهنگ با کیفیت ۳۲۰، آهنگ جدید ایرانی و موزیک جدید
به بخش مهمی از جست‌وجوهای اینترنتی تبدیل شدند.
یوتیوب و شبکه‌های اجتماعی؛ انتشار موسیقی سریع‌تر شد
بعد از سایت‌های موسیقی، شبکه‌های اجتماعی تحول بزرگ دیگری ایجاد کردند.
یوتیوب، اینستاگرام، تلگرام و دیگر شبکه‌های اجتماعی باعث شدند هنرمند بتواند مستقیماً با مخاطب ارتباط برقرار کند.
دیگر برای معرفی یک آهنگ فقط به سایت یا رسانه سنتی نیاز نبود.
خواننده می‌توانست:
تیزر منتشر کند → کاور نشان دهد → تاریخ انتشار اعلام کند → آهنگ را منتشر کند → مخاطب را به لینک اصلی هدایت کند.
تلگرام نیز در ایران به یکی از کانال‌های مهم توزیع فایل‌های موسیقی تبدیل شد.
کانال‌های موسیقی با انتشار سریع آهنگ‌های جدید، ارتباط میان هنرمند و شنونده را کوتاه‌تر کردند.
عصر پلتفرم‌های موسیقی
اما امروز موسیقی وارد مرحله جدیدی شده است.
پلتفرم‌های موسیقی و سرویس‌های استریم، مدل مصرف موسیقی را از مالکیت فایل به سمت دسترسی آنلاین تغییر داده‌اند.
امروز شنونده می‌تواند به جای دانلود دائمی فایل، موسیقی را در سرویس‌هایی مانند:
- Spotify
- Apple Music
- YouTube Music
- Deezer
- SoundCloud
جست‌وجو و پخش کند.
در این مدل، یک آهنگ می‌تواند هم‌زمان در چندین کشور و برای مخاطبان مختلف در دسترس باشد.
تفاوت انتشار موسیقی در گذشته و امروز
اگر مسیر انتشار موسیقی را کنار هم قرار دهیم، تغییرات شگفت‌انگیز می‌شود:
دورهروش انتشار
پیش از ضبطاجرای زنده
حدود ۱۲۸۴فونوگراف و گرامافون
اوایل قرن چهاردهمصفحه گرامافون
دهه‌های بعدرادیو
میانه قرن بیستمصفحه ۴۵ دور و آلبوم
دهه‌های بعدنوار کاست
بعد از آنCD
عصر اینترنتسایت‌های موسیقی
دوره شبکه‌های اجتماعیتلگرام، اینستاگرام، یوتیوب
عصر پلتفرم‌هاSpotify، Apple Music، YouTube Music و سرویس‌های استریم
امروزانتشار هم‌زمان در سایت، شبکه اجتماعی، کانال و پلتفرم‌های موسیقی
یک آهنگ از خواننده تا شنونده چگونه به دست مردم می‌رسد؟
اگر مسیر یک آهنگ در گذشته را با امروز مقایسه کنیم، تفاوت بسیار زیاد است.
حدود ۱۲۰ سال پیش:
خواننده → اجرا → ضبط گرامافون → صفحه → فروش → شنونده
چند دهه بعد:
خواننده → استودیو → ضبط → صفحه/کاست/CD → فروشگاه → شنونده
در عصر اینترنت:
خواننده → استودیو → فایل صوتی → سایت موسیقی → دانلود → شنونده
امروز:
خواننده → استودیو → تولید و مسترینگ → انتشار دیجیتال → پلتفرم‌ها + شبکه‌های اجتماعی + رسانه‌های موسیقی → شنونده
این یعنی مسیر انتشار موسیقی از ماه‌ها و هفته‌ها به چند ساعت و حتی چند دقیقه رسیده است.
نیو ترانه در ادامه همین مسیر
اگر تاریخ انتشار موسیقی را از گرامافون تا امروز دنبال کنیم، یک نکته همیشه ثابت مانده است:
هدف، رساندن صدای هنرمند به شنونده است.
در سال‌های ابتدایی قرن بیستم، گرامافون این کار را انجام می‌داد.
بعد رادیو آمد.
بعد کاست.
بعد CD.
بعد سایت‌های موسیقی.
بعد شبکه‌های اجتماعی.
و امروز پلتفرم‌های موسیقی و رسانه‌های دیجیتال.
در این میان، کانال‌ها و رسانه‌های تخصصی موسیقی نیز بخشی از همین زنجیره هستند.
نیو ترانه نیز در همین فضای دیجیتال فعالیت می‌کند؛ جایی که یک آهنگ جدید می‌تواند بعد از تولید، از طریق رسانه‌ها و پلتفرم‌های مختلف به دست شنونده برسد.
اگر در سال‌های دور، یک صفحه گرامافون وظیفه رساندن صدای خواننده به شنونده را بر عهده داشت، امروز این وظیفه میان پلتفرم‌های موسیقی، سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی، کانال‌ها و رسانه‌های دیجیتال تقسیم شده است.
از اولین صفحه تا یک کلیک
شاید بیش از هر چیز، داستان انتشار موسیقی داستان تغییر رسانه باشد.
خواننده همان خواننده است.
آهنگساز همان آهنگساز است.
شنونده همان شنونده است.
اما ابزار رساندن موسیقی تغییر کرده است.
گرامافون → رادیو → کاست → CD → اینترنت → سایت → شبکه اجتماعی → پلتفرم موسیقی
و امروز یک آهنگ جدید می‌تواند در زمانی بسیار کوتاه از اتاق یک هنرمند به گوشی هزاران شنونده برسد.
این همان مسیری است که بیش از یک قرن پیش با اولین ضبط‌های موسیقی ایرانی آغاز شد و هنوز ادامه دارد.
از صدای حک‌شده روی شیارهای یک صفحه گرامافون تا یک کلیک روی دکمه Play؛ موسیقی ایران بیش از یک قرن است که راه‌های تازه‌ای برای شنیده‌شدن پیدا می‌کند.
منابع و مراجع
- مؤسسه فرهنگی اکو، «گرامافون؛ اولین رسانه صوتی در ایران»؛ درباره آغاز ضبط‌های موسیقی در سال ۱۲۸۴ و دوره‌های مختلف ضبط در تهران، پاریس، لندن و تفلیس.
- ایران‌موزیکولوژی، «تاریخچه ضبط موسیقی در ایران؛ از فونوگراف تا استودیو».
- ایران‌موزیکولوژی، زندگی و فعالیت هنری قمرالملوک وزیری و نقش او در انتشار صفحات گرامافون.
- Encyclopaedia Iranica، اطلاعات مربوط به ضبط‌های جناب دماوندی و نخستین صفحات موسیقی ایرانی.
- Encyclopaedia Iranica، تاریخ شکل‌گیری نخستین تولیدات پاپ فارسی و صفحه «خدا نگهدار» ویگن.
نیو ترانه | New Persian Music 🎵
